जयश्री सामुदायिक वनको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

नेपालको मध्यभागमा अवस्थित गैंडाकोट नगरपालिका प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण क्षेत्र हो। यस नगरमा परासर ऋषिको तपोभूमि, धार्मिक तिर्थस्थल देवघाट, मौलाकालिका मन्दिर, राधाकृष्ण नरसिंह मन्दिर जस्ता धार्मिक आस्थाका धरोहरहरू पर्दछन्। मौलाकालिका मन्दिर नारायणी नदीको काखमा अवस्थित छ भने यो स्थान पूर्व–पश्चिम राजमार्गको शिलान्यास स्थलको रुपमा समेत प्रसिद्ध छ।

साविक नवलपरासी जिल्लाको पूर्वी भागमा पर्ने गैंडाकोट नगरपालिका हाल नवलपुर जिल्लाको कान्छो जिल्ला र गण्डकी प्रदेशमा पर्दछ। यस क्षेत्रमा विभिन्न जातजाति र धर्म संस्कृति मान्ने समुदायहरूको बसोबास रहेको छ, जसमा ब्राम्हण, क्षेत्री, गुरुङ्ग, मगर, नेवार, कामी, सार्कि, परियार, कुमाल, बोटे, थारु, प्रजा, तामाङ्ग, राई, मुसलमान आदि छन्।

नेपालमा भएका ऐतिहासिक परिवर्तनहरू, जस्तै २०३६, २०४६ र २०६२/०६३ सालको जनआन्दोलनमा गैंडाकोटका सबै जातजातिका मानिसहरू सक्रिय सहभागी रहनुभएको थियो। त्यसैक्रममा, जंगल तस्करी र फडानीका कारण हाम्रा हराभरा जंगलहरू उजाड हुँदै गएको अवस्थामा सामुदायिक वन अवधारणा नेपालमा लागू भयो।

सामुदायिक वनको स्थापना

२०५२ साल फाल्गुण २६ गते, गैंडाकोट-५ का श्री केशवप्रसाद सापकोटाको अध्यक्षतामा आयोजित भेलामा जंगल संरक्षण उद्देश्यले सामुदायिक वनको नामाकरण, सीमा निर्धारण र उपभोक्ता समिति गठन गर्ने निर्णय भयो। त्यसपछि श्री टोलनाथ घिमिरेको अध्यक्षतामा १९ सदस्यीय कार्यसमिति गठन भई वन संरक्षण, वृक्षारोपण, जंगल गस्ती, चोरी तथा निकासी न्यूनिकरण, वन अधिक्रमण हटाउने काम सुरु भयो।

यस समुदायले विभिन्न आरोह-अवरोहको बाबजुत आज जंगललाई हराभरा बनाउने सफल प्रयास गरेको छ।

पुरस्कार र सम्मान

जयश्री सामुदायिक वनले वातावरण संरक्षणमा देखाएको योगदानको लागि २०६२ सालमा जनसंख्या तथा वातावरण मन्त्रालयद्वारा विरेन्द्र अन्तराष्ट्रिय सभागृहमा तत्कालिन प्रधानमन्त्री शेर बहादुर देउवाद्वारा विश्व वातावरण दिवसको अवसरमा सान्त्वना पुरस्कारबाट सम्मानित भएको थियो। त्यस्तै, नवलपरासी जिल्ला वन कार्यालयबाट उत्कृष्ट सामुदायिक वन पुरस्कार पनि प्राप्त गरेको छ।